اين‌رو توصيف و تشريح اوضاع مذهبى ايران در دوره مورد بحث ، بدون رجوع به اين نهضت ناقص خواهد بود . از ويژگيهاى اوضاع سياسى - كه در يكى از فصول بالا بررسى شد - تغيير موقعيتها و دگرگونيهاى نظامى براى رهبر مشعشعيان به نحوى از انحاء در آغاز سياست اسپند به كمك او آمد و اين سياست براى جذب ساكنان ناراضى و غيرمطمئن عربستان ( خوزستان - م . ) راه افتاد و در اين هنگام نوعى از سازش نيز به يارى مشعشع آمد و از اين مرحله به بعد اقتدار مشروع قراقويونلو بجاى استقلال مجادله‌انگيز در امور مذهبى - كه تا زمان شاه اسماعيل برقرار بود و نظير جهانشاه همه را مجبور به پذيرش تشيع بنيادى كرد - به رسميت شناخته شد . « گرايش » اسپند در سال 840 / 7 - 1436 اين سؤال را پيش كشيد كه آيا هدف او ازاين اقدام ضد حمله‌اى در برابر بدعت بنيانگذار مشعشعيان بود كه در همان سال عليه قبايل محلى لشكركشى كرده و خود را مهدى ناميده بود ؟ و يا اعلام عمومى محمد مبنى براينكه او همان مهدى منتظر است نوعى واكنش ناآگاهانه بر ضد قدرت اسپند بود كه از زمان گرايش خود به صورت رهبر مشروع مذهبى و نيز سياسى درآمده بود ؟ نكته يقين اين است كه وضع ناگوار و وخيم اقتصادى عربستان يعنى جاييكه مشكلات موجود با ابراز سياست شرعيه جديد غيرقابل حل بود ، به نهضت مشعشعيان مجال مانور بيشترى داد . زمانىكه مشعشعيان تصميم گرفتند ساختار آرمانى خاصى برپا كنند ، اين امر براى اهداف توسعه‌طلبانه آنان نوعى اقتدار اخلاقى بخشيد و با اميد حصول استحكام و ثبات بين مسايل مذهبى و عناصر شهرى از پيش رفت و بر طبق آن ، اصل سلطان كامل و دولت مذهبى در سرتاسر تاريخ اسلام به صورت جريان متناوب غيرقابل تحققى درآمد . به هرحال با شناخت ماهيت بغرنج رابطه بين سلطان شيعى و گروه مشابه شيعى - كه سلطان را در زمينه سياسى و نيز مذهبى مخالف و دشمن انقلابى خود مىدانست - بايد به گروه اخير بيشتر توجه كرد تا بتوان بعضى از مراحل ويژهء نوعى تكامل را تحليل كرد ؛ تكاملى كه به ظاهر از طريق آن هر نوع بدعت را ضرورتا نمىتوان ايرانى ناميد . محور اصلى تئورى مشعشع - كه از طريق كتاب غيرچاپى كلام المهدى با معرفى احمد كسروى بر ما شناخته شده - « 1 » شخص مهدى است كه عظمت ائمه را نشان مىدهد ؛ ائمه‌اى كه به گونه ذات متعالى بين خالق و مخلوق در كنش متافيزيكى وجود تصور مىشوند و با روند خلقت از يكديگر قابل تشخيص هستند . مشعشع ( و يا به كلام دقيق و از ديدگاه مذهبى دو مبلغ شايان توجه نهضت

--> ( 1 ) - كسروى ، تاريخ پانصد ساله ، صص 46 - 1 .